Projekt plakatu: Małgorzata Bejm (fot. poetki z jej zbiorów prywatnych)
————————————————————————————————————————————-
Od dziesięciu lat po tamtej stronie ciszy
Wiosną 2015 roku Poetka musiała podjąć kolejną walkę o życie. Poprzednią zapisała w 2001 roku wierszem Pierwsze starcie, opublikowanym w zbiorze Ból jest życiem. Drugie starcie – po niemal rocznym zmaganiu się z niespodziewaną chorobą – przegrała 12 stycznia 2016 roku. Przez dekadę ciszy powracała z „Niepowrotów” słowem, szczególnie podczas spotkań poświęconych Jej pamięci.
Pierwsze starcie
ból – boleść bolejąca
miażdżone ciało i kości
brzytwa na ostrzu tętnicy
targam ból za włosy
biję się nieludzko na pięści
ring wolny pierwsze starcie
powalone na deski krwi
kto z nas odejdzie zwycięski
z piętnem czarnej rozpaczy
kto w białej aureoli pokonanego
Jolanta Nowak-Węklarowa nie należała do osób, które się poddają, ale z determinacją podejmujących walkę o siebie i najbliższych. Zawsze była ciekawa ludzi i świata, energetyczna, przebojowa, wbrew pozorom wrażliwa i empatyczna. Jej portret kobiecy i ten wewnętrzny wspominam wielobarwnie. Kiedy na wiele miesięcy została przykuta do szpitalnego łóżka znalazła się w sytuacji wyjątkowo traumatycznej, ale pod bardzo dobrą opieką lekarzy i rodziny. Nieustannie marzyła o powrocie do domu i przyjaciół, do Wągrowca.
Planowała jeszcze wydać kolejny zbiór wierszy oraz legendy regionalne, które chciała zatytułować Biegnie źrebię idzie owca ścieżką prosto do Wągrowca. W grudniu 2014 roku wspominała, że w następnym roku odbędzie się Jej benefis z okazji jubileuszu 45-lecia pracy literackiej, a także zorganizuje nasz wspólny wieczór autorski. Niestety, poetycka promotorka, która przyczyniła się do wydania mojego pierwszego zbioru wierszy (Przestrzeń myśli, 2012 r.), czas benefisu spędziła w poznańskim szpitalu.
Odchodziła na drugą stronę i powracała. „Wróciłam do żywych, z miejsca, z którego się już nie powraca” – tak wspominała jesienią 2015 roku słowa lekarza, które usłyszała po wybudzeniu ze śpiączki farmakologicznej. Niepokoił mnie czas – przez kilka miesięcy, kiedy tylko uśmiech, łza w oku, gest uścisku dłoni, pojedyncze słowa zapisane na kartkach były formą rozmowy. Tak bardzo pragnęła, jak kiedyś, barwnie, z niebywałą erudycją, literackim kunsztem opowiadać o poezji, poetach, o wrażeniach z poetyckich festiwali, o życiu codziennym…
Pamiętam nasze ostatnie spotkanie – 14 października 2015 roku – w jednym z poznańskich szpitali na oddziale rehabilitacyjnym. Poetka była jeszcze wówczas bardzo osłabiona i choć z trudem, to jednak zademonstrowała, jak porusza się za balkonikiem na kółkach i jak bardzo smakowała Jej pierwsza zupa rybna i rosół. Odwiedziłam Jolantę z okazji „Dnia Nauczyciela”, wręczyłam list z życzeniami od Starosty Wągrowieckiego Tomasza Kranca i własny. Bardzo się cieszyła. Z nadzieją spojrzałam w przyszłość, że może niebawem wróci do domu. W pewnym momencie chwyciła mnie za rękę, przyciągnęła do siebie i wyszeptała: … wydaj mój tomik pośmiertny… Konsternację zdołałam zakamuflować wymuszonym uśmiechem, komentując: co ty mówisz Jolu, sama wydasz ten tomik… Czułam, Jej myśli były bliżej tam niż tu. W wierszach temat przemijania towarzyszył Poetce nieustająco. Ostatni zbiór Sezon na szarość (2012 r.) otworzyła refleksyjnym wierszem Przemijanie puentując go strofą: mija mi siedem dziesiątek lat / wciąż żyję z nawyku i na pamięć / z dnia na dzień bliżej mi – t a m. A w jednym z ostatnich liryków zwierza się :
Czas przyśpiesza
zieleń więdnie kurczy się ziemia
codziennie spada kartka z kalendarza
na szarym niebie wyobraźni
odlot kluczy żurawi dzikich gęsi
(…)
proszki nasenne wypełniają moją głowę
ciężką jak filar świątyni jak krzyż
moje nogi gubią się wśród dróg
nie nadążają w marszu przez życie
pełnia księżyca o jasnym uśmiechu
przechodzi pomału w czas nieistnienia
I Jolanta Nowak-Węklarowa przeszła w czas nieistnienia ziemskiego, ale pozostała w pamięci wierszem, śladami, światłem lampionów …, i w myśl słów Seneki: Memoria gratum facit – pamięć stanowi o wdzięczności. Jest obecna.
Aktualnie, poetka, nauczycielka języka polskiego, dziennikarka… nie pierwszy raz powraca ze stacji „Niepowroty” pamięcią. Tym razem 12 stycznia 2026 roku w dziesiątą rocznicę śmierci podczas uroczystości Nim się spostrzegłam – wszystko stało się poezją. Wcześniej wielokrotnie uhonorowano nieobecną wśród nas Jolantę Nowak-Węklarową wieloma wydarzeniami, między innymi:
12 maja 2016 – Spóźniony benefis Wyznania i wyzwania – nie do końca odeszła, zostały nam wiersze, uroczystość 45-lecia twórczości literackiej;
17 października 2017 – Ocalić w naszej pamięci – wspomnienie o poetce, w ramach imprez towarzyszących 40. Międzynarodowemu Listopadowi Poetyckiemu Związku Literatów Polskich Oddział w Poznaniu;
Rok 2020 – z okazji 80. urodzin zbiegających się niemal z piątą rocznicą śmierci Poetki (2021) wydany został zbiór wierszy niepublikowanych Mówię o sobie ciszą (redakcja: Małgorzata Osuch, Sebastian Chosiński, Hanna Matczyńska, Elżbieta Rożnowska, mecenat: samorząd Powiatu Wągrowieckiego);
Rok 2020 – w antologii pamięci poetów życioryty, Związku Literatów Polskich Oddział w Poznaniu (redakcja: Maria Magdalena Pocgaj, Zbigniew Gordziej), zamieszczono cztery wiersze dedykowane Jolancie Nowak-Węklarowej – koleżance z Oddziału;
Listopad 2020 – prezentacja wierszy Jolanty Nowak-Węklarowej na YouTube, w ramach cyklu programów z wierszami poetów Wielkopolski pt. „Żywiąc słowo”, pod patronatem Marszałka Województwa Wielkopolskiego Marka Woźniaka. Organizator: Fundacja Sceny na Piętrze; współpraca: Zarząd Związku Literatów Polskich Oddział w Poznaniu; wiersze (11 tekstów) czytała aktorka Agnieszka Różańska;
12 stycznia 2021 – odsłonięcie muralu pamięci Poetki, ul. Gnieźnieńska 2 w Wągrowcu, ufundowany przez samorząd Miasta Wągrowiec;
10 stycznia 2022 – uroczyste otwarcie Zakątka Poetyckiego Jolanty Nowak-Węklarowej w I Liceum Ogólnokształcącym im. Powstańców Wielkopolskich w Wągrowcu, itd., itp.
12 stycznia 2026 roku organizatorzy zapraszają przyjaciół, znajomych i miłośników poezji Jolanty Nowak-Węklarowej do Wągrowca.
W programie, w kilku blokach poetycko-muzycznych przewidziano: prezentację wierszy Jolanty Nowak-Węklarowej przez młodzież szkolną i dorosłych; część Poeci – Poetce, w której wybrzmią wiersze dedykowane pamięci Poetki – czytane przez autorów. Uroczystości towarzyszyć będzie wystawa okolicznościowa oraz swobodne wspomnienia o Poetce.
————————————
JOLANTA NOWAK-WĘKLAROWA (1940-2016)
Urodziła się 9 grudnia 1940 roku we wsi Ciszkowo pod Czarnkowem (Wielkopolska). Przyszła nauczycielka, dziennikarka i działaczka społeczna Szkołę Podstawową i Liceum Ogólnokształcące ukończyła w Czarnkowie (1954-1958).
Pracę nauczyciela rozpoczęła w roku szkolnym 1958/1959 w Szkole Podstawowej w Goraju i niebawem w Czarnkowie, jednocześnie doskonaląc się zaocznie w Liceum Pedagogicznym w Rogoźnie Wielkopolskim.
W 1959 roku podjęła stacjonarne studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które ukończyła w 1964 r. Podczas studiów, w 1962 r., poślubiła Zygmunta Węklara – lekarza (laryngolog), mieli dwoje dzieci (Edyta i Radosław). Ukończyła także Studium Podyplomowe w zakresie dziennikarstwa na Wydziale Prawa Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu (1968-1970).
Po uzyskaniu tytułu magistra filologii polskiej pracowała w „swojej” szkole średniej – Liceum Ogólnokształcącym w Czarnkowie (1964-1968), następnie w Szkole Podstawowej w Żydowie koło Gniezna, gdzie w ośrodku zdrowia pracował mąż poetki. Od 1972 r. mieszkała i pracowała w Wągrowcu – w I Liceum Ogólnokształcącym im. Powstańców Wielkopolskich. Należała do Związku Nauczycielstwa Polskiego (od momentu podjęcia pracy) i kilku organizacji społecznych: Wągrowieckiego Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego im. Stanisława Przybyszewskiego (była jedną spośród założycieli w 2013 r.), Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej, Rady Programowej Wągrowieckiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz Polskiego Związku Emerytów Rencistów i Inwalidów. W latach 1998-2010 była radną Rady Miasta Wągrowiec. Od 1999 roku podjęła obowiązki w Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych przy Urzędzie Miasta w Wągrowcu.
Ukończone studia podyplomowe w zakresie dziennikarstwa umożliwiły jej profesjonalną działalność zawodową w prasie lokalnej. Była współzałożycielką „Głosu Wągrowieckiego” (1990) z redakcyjnymi kolegami utworzyła serię literacką Biblioteka Głosu Wągrowieckiego. Współpracowała także z „Tygodnikiem Wągrowieckim”. Oprócz pasji dziennikarskiej miała niezwykłe zamiłowanie do podróżowania nie tylko po kraju i Europie.
(…) Jest jedną z najbardziej znanych osób w Jakubowym grodzie, bo któż nie zna wiecznie zabieganej, pełnej energii i zawsze uśmiechniętej Jolanty Nowak-Węklarowej. (…), odnotował „Tygodnik Nowy” – Nowiny Wągrowieckie w 2013 roku.
Jolanta Nowak-Węklarowa poetycko debiutowała w prasie w 1967 roku wierszem Refleksje, ogłoszonym w miesięczniku regionalnym „Ziemia Nadnotecka” i w tym samym roku we „Współczesności”. Wiersze drukowała także w: „Życiu Literackim”(1968–1970), „POEZJI” (1969), „Tygodniku Kulturalnym” (1968-1972), „Pilskim Informatorze Kulturalnym” (lata 70. i 80. XX w.), „Okolicy Poetów” (od 1998 była współpracownikiem redakcji), również w „POEZJI Dzisiaj” (2001), etc.
Dorobek twórczy Jolanty Nowak-Węklarowej stanowią 22 zbiory poetyckie, w tym tom wierszy wybranych i pośmiertny. Debiutancki tomik Moje ręce ukazał się w 1970 roku – wydany przez warszawskie „Iskry”, dalsze to: Trwająca chwila (1980), Wstępuję w jesień (1987), W twarzy obrazów (1988), Obdarzeni niebem i ziemią (1990), Lekcja z Hamleta (1991), Przytul mnie Europo (1991), Stroję się w sentymenty (1993), Między bliznami rzek (1994) – tomik otrzymał wyróżnienie na Międzynarodowym Listopadzie Poetyckim (Poznań 1994), Bukiet jubileuszowy (1995), Spokój i niepokoje (1995), Utracone raje (1997), W słowach i milczeniu (wybór wierszy, 1998), Drzwi do człowieka (1998), Bez makijażu (2000), Ból jest życiem (2001), Serce na ziemi (2002), Pełni siebie (2004), Niepowroty (2010), Almanach dla dwojga (2011) i Sezon na szarość (2012), Mówię o sobie ciszą (pośmiertnie w 2020 r.). Opublikowała także prozatorski zbiór opowieści Buntownice (1991).
Ponad 350 wierszy Jolanty Nowak-Węklarowej rozproszonych jest w ponad 60 almanachach i antologiach poetyckich, także w licznych czasopismach literackich, kronikach bibliotecznych i gazetkach szkolnych. Liczne wiersze zostały przetłumaczone na około 20 języków obcych.
Z ogólnokrajowych publikacji zbiorowych, w których występują wiersze wągrowieckiej poetki, należy między innymi wymienić:
– Antologia W imię miłości. Wiersze miłosne poetek polskich (redakcja Adam Mazurek, 1995) – znajdziemy tam wiersze znanych poetek np.: Kazimiery Iłłakowiczówny, Anny Kamieńskiej, Marii Konopnickiej, Agnieszki Osieckiej, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Haliny Poświatowskiej;
– Dojrzewanie do miłości. Antologia współczesnej poezji polskiej tom I (redakcja Jadwiga Góźdź, 2000) – pośród znamienitych tekstów poetów, takich jak np.: Tomasz Agatowski, Nikos Chadzinikolau, Ryszard Danecki, Helena Gordziej, Zbigniew Jerzyna, Paweł Kuszczyński, Dariusz Tomasz Lebioda, Aleksander Nawrocki, Marek Obarski, Jan Twardowski, Karol Wojtyła, Andrzej Zaniewski, Leszek Żuliński – pomieszczone są wiersze Nowak-Węklarowej;
– Poezja polska. Antologia Tysiąclecia (redakcja Aleksander Nawrocki, 2002) – tu wiersze Wągrowczanki pomieszczone są obok takich mistrzów liryki jak: Bolesław Leśmian, Kazimiera Iłłakowiczówna, Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Tuwim, Stanisław Grochowiak, Ernest Bryll, Jerzy Harasymowicz, Halina Poświatowska.
Poetka w 1983 roku została przyjęta do Związku Literatów Polskich (oddział w Poznaniu). Przez wiele lat uczestniczyła w najważniejszych krajowych festiwalach literackich, takich jak: Międzynarodowy Listopad Poetycki w Poznaniu, Warszawska Jesień Poezji, Międzynarodowa Galicyjska Jesień Literacka, Międzynarodowy Festiwal Poezji „Poeci bez granic” w Polanicy Zdroju. Brała także udział w zagranicznych festiwalach poezji: Międzynarodowy Festiwal Poezji Struga ’89 w byłej Jugosławii, Międzynarodowy Festiwal Poezji w Grecji – Chalkida (2002), „Maj nad Wilią” na Litwie (2003).
Jolanta Nowak-Węklarowa prowadziła warsztaty, między innymi Ogólnopolskie Warsztaty Literackie dla Niepełnosprawnych w Ośrodku Rehabilitacji i Rekreacji „Wielspin” w Wągrowcu (1992). Wspierała poetycko początkujących twórców. Odbyła niezliczoną ilość spotkań autorskich, nie tylko w swoich rodzinnych stronach – na Ziemi Czarnkowskiej, w Wągrowcu i powiecie wągrowieckim, ale niemal w całej Wielkopolsce i wielu innych województwach, a także poza granicami Polski. Była jurorem konkursów recytatorskich i literackich.
Jej twórczość spotkała się z uznaniem środowisk kultury i krytyków literatury, oto wybrane fragmenty recenzji, spostrzeżeń:
– Marian Cezary Abramowicz: Jolanta Nowak-Węklarowa jest literacką indywidualnością (…). Autorka ostro widzi naszą pogmatwaną rzeczywistość człowieka, na którego patrzy oczyma i sercem;
– Tomasz Agatowski: O poezji Jolanty Nowak-Węklarowej należy powiedzieć, że poezją jest i to wykraczającą poza formy i treści naśladowcze. Zdecydowana większość utworów tej poetki należy współcześnie do wąskiego i elitarnego przymierza wierszy w najlepszym gatunku. Strofy nie pozostawiają czytelnika obojętnym, niekiedy wprawiają w zachwyt. Wiersze należą do tych świateł, które rozbłyskują samorodnie i są ponadczasowe, zatem osadzone na trwałe w literaturze polskiej;
– Dariusz Tomasz Lebioda: Poetka w całej swojej twórczości pragnęła pozostawić po sobie jakiś zapis, jakieś – bolesne jak serce wyryte na korze drzewa – przesłanie. Chciała ocalić w słowie swój świat i swoją oryginalną wyobraźnię. Chciała ofiarować człowiekowi czyste uczucie, przypominające to zapatrzenie dziewczynki na odległe topole, to zamyślenie dziecka nad przepaściami galaktyki i odległości, to wzruszenie, ten ból;
– Józef Ratajczak: Profesjonalizacja literackich pasji, które nie były w życiu poetki jedynie mało ważnym epizodem, przypadkowym porywem serca bądź doraźnym pokazem poetyckich umiejętności;
– Tadeusz Wyrwa-Krzyżański: Pierwsza Dama wielkopolskiej poezji. Literacka władza Jolanty Nowak-Weklarowej sięga jednak znacznie dalej – choćby wybrzeży Bałtyku. Wyobraźnia zaś – gwiazd.
– Andrzej Walter: Jakże mało który poeta pisze tak jak żyje, adorując to życie, potęgą empatii, potęgą miłości, nieodgadnionej głębi swojego wielkiego człowieczeństwa.
– Jerzy Beniamin Zimny: W poezji Jolanty Nowak-Węklarowej wyartykułowane jest „ja”. Podmiot występuje tutaj w imieniu własnym. Ale jego racja jest uniwersalna. Dotyczy, niezależnie od zamiarów autorki, zbiorowej świadomości.
Całe teksty recenzji, szkiców literackich i źródła pochodzenia występują w powstającej biografii poetki.
Otrzymała liczne wyróżnienia, odznaczenia, nagrody, podziękowania, między innymi: drugą nagrodę II Pilskiego Turnieju Poetyckiego (1968), Złoty Krzyż Zasługi (1985), Nagrodę im. Stanisława Czernika (1987), Laur Miedzianego Amora (1989 i 1994), Odznakę Zasłużony Działacz Kultury (1995), III miejsce w plebiscycie Radia MERKURY „Wielkopolanin Roku 1994” (1995); złote odznaki honorowe: „Za Zasługi w Rozwoju Województwa Pilskiego” (1986), także w Rozwoju Województwa Poznańskiego (1986) i Województwa Leszczyńskiego (1989); Nagrodę Kulturalną Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej w Wągrowcu (1996). Za działalność oświatową, literacką, publicystyczną i społeczną została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2002).
Otrzymała także: Nagrodę Pracy Organicznej „Złoty Liść” Głosu Wągrowieckiego (2010), Wielki Laur Poezji Międzynarodowej Galicyjskiej Jesieni Literackiej (2013), Nagrodę Pracy Organicznej im. Marii Konopnickiej (2014), Nagrodę Powiatu Wągrowieckiego „Złota Pieczęć” (2014).
Przez samorząd miasta Wągrowca została uhonorowana muralem (2021), a przez społeczność I Liceum Ogólnokształcącego im. Powstańców Wielkopolskich w Wągrowcu pamiątkowym Zakątkiem Poetyckim (2022).
Jolanta Nowak-Węklarowa zmarła 12 stycznia 2016 roku. Spoczywa na Cmentarzu Komunalnym w Wągrowcu.
Małgorzata Osuch
Gołańcz, grudzień 2025 r.
——————————-
Biogram opracowano na podstawie:
- Współcześni polscy pisarze i badacze literatury – słownik biobibliograficzny, tom 6 N-P, pod redakcją Jadwigi Czachowskiej i Alicji Szałagan, Warszawa 1999 r., s. 86-87.
- Noty biograficzne w zbiorach wierszy Jolanty Nowak-Węklarowej i autorski życiorys – maszynopis.
- Akta osobowe Jolanty Nowak- Węklarowej w archiwum I Liceum Ogólnokształcącego w Wągrowcu.
- „Znad Wilii”, kwartalnik 2003, nr 2 (14), art. Maj nad Wilią Szczęście w Wilnie s. 57-70.
- Antologie, almanachy i inne materiały źródłowe – przekazane przez córkę i syna Jolanty Nowak-Węklarowej do Powiatowej Biblioteki Publicznej w Wągrowcu.
- Robocza wersja książki biograficznej Nim się spostrzegłam – wszystko stało się poezją, w opracowaniu Małgorzaty Osuch.